Bescherming tegen HPV-gerelateerde aandoeningen: zet kennis om in betere patiëntenzorg

Van risicoherkenning naar concrete beschermingsstrategieën

Specifieke groepen zijn extra kwetsbaar voor het ontwikkelen van HPV-gerelateerde aandoeningen.^* Hoe kunnen deze personen zich optimaal beschermen tegen de gevolgen van een HPV-infectie? Voor baarmoederhalskanker geldt dat de combinatie van preventie, screening en tijdige behandeling krachtiger blijkt dan elk van deze strategieën afzonderlijk.¹

Benieuwd welke patiënten een verhoogd risico op HPV-gerelateerde ziektes hebben?
Lees hier verder

Prof. dr. Ruud Bekkers formuleert zijn persoonlijke doelstelling: “In 2040 moet baarmoederhalskanker een zeldzame ziekte zijn met minder dan 4 gevallen per 100.000 mensen per jaar.” Het realiseren daarvan vraagt om een geïntegreerde aanpak. Kennis over HPV en risicogroepen kan hierbij worden ingezet om beschermingsmogelijkheden met patiënten te bespreken.

* Over HPV-besmetting en -klaring

HPV krijg je door seksueel contact met iemand die HPV heeft. Het virus kan ook overgedragen worden tijdens intiem contact via de huid, handen en mond. 80-90% van de mensen wordt minimaal 1 keer in hun leven besmet met HPV. Meestal klaart het lichaam het virus binnen 2 jaar.⁵

Van secundaire naar primaire preventie: waarom vaccinatie voorop staat

Het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker speelt een essentiële rol bij het verlagen van de incidentie, maar prof. dr. Bekkers wijst op de beperkingen: “Het huidige bevolkingsonderzoek leidt tot 50-60% minder cervixcarcinomen, maar het effect stagneert omdat het sterk afhankelijk is van deelname.”

Eerst meer weten over de HPV-gerelateerde ziektelast?
Lees hier verder

Patiënten waarbij een afwijkend uitstrijkje gevonden wordt, kunnen onzekerheid ervaren over wat dit voor hen betekent. Het kan zijn dat er meerdere biopsieën en behandelingen nodig zijn om ervoor te zorgen dat een voorstadium niet uitgroeit tot baarmoederhalskanker. Het grote nadeel, aldus prof. dr. Bekkers, is dat “als je een stukje van de baarmoederhals afhaalt, vroeggeboorte vaker voorkomt als je daarna zwanger wilt worden.”³ Alleen vertrouwen op het bevolkingsonderzoek als bescherming tegen baarmoederhalskanker kent dus duidelijke beperkingen. Primaire preventie via vaccinatie kan deze tekortkomingen helpen opvangen.

De voordelen van het combineren van vaccinatie & screening:⁴

Primaire preventie middels vaccinatie: beschermt tegen de belangrijkste hoog-risico HPV-typen, in plaats van de gevolgen behandelen
Secundaire preventie middels screening: HPV-infectie blijft mogelijk, ook door typen die niet in het vaccin opgenomen zijn
Het combineren geeft een bredere bescherming dan alleen het screenen voor baarmoederhalskanker: de meest voorkomende HPV-gerelateerde aandoeningen

“Allemaal redenen om over te gaan naar primaire preventie en de HPV-vaccinaties zijn reeds 15 jaar beschikbaar.”

— Prof. dr. Ruud Bekkers, gynaecoloog

Real-world data: resultaten uit de praktijk

Onderzoek uit Zweden laat zien wat het effect is van HPV-vaccinatie in de dagelijkse praktijk.⁵ Prof. dr. Bekkers: “Als je meisjes vóór hun 17e jaar vaccineert, wordt 88% van de baarmoederhalskankers voorkomen. Dat is een geweldig resultaat wat eigenlijk nog beter is dan verwacht.” Het onderzoek laat ook zien dat vrouwen die gevaccineerd zijn tussen hun 17e en 30e levensjaar voor 53% beschermd zijn voor het ontstaan van baarmoederhalskanker.⁵

Figuur 1: Cumulatieve incidentie van invasieve baarmoederhalskanker naar HPV-vaccinatiestatus.⁵

Bewerkt naar een prospectieve studie van Lei et al., 2020. Een landelijke cohortstudie uit Zweden gebaseerd op gegevens uit nationale gezondheidsregisters, waarin ~1,7 miljoen meisjes en vrouwen tussen de 10 en 30 jaar werden gevolgd. De analyse vergeleek het optreden van invasieve baarmoederhalskanker tussen vrouwen die HPV-vaccinatie ontvingen en niet-gevaccineerde leeftijdsgenoten. Inclusiecriteria waren vrouwen zonder eerdere baarmoederhalskanker en met bekende vaccinatiestatus. Het doel van de studie was het beoordelen van de effectiviteit van HPV-vaccinatie in het voorkomen van invasieve baarmoederhalskanker in de algemene bevolking.

De sterke daling van het aantal gevallen van baarmoederhalskanker hangt samen met het feit dat de HPV-typen die aandoeningen veroorzaken, veranderen naarmate ze ouder worden. Onder vrouwen die vóór hun 30e baarmoederhalskanker ontwikkelen, is in ongeveer 84% van de gevallen HPV-type 16 of 18 de oorzaak. Op oudere leeftijd daalt dit aandeel tot onder de 70% en komen andere hoog-risico HPV-typen relatief vaker voor.⁵ De beschikbare HPV-vaccins beschermen beiden in ieder geval tegen HPV-type 16 en 18, en beschermen daarmee op jonge leeftijd tegen de typen die het grootste deel van de ziektegevallen veroorzaken.³

Het vaccinatieschema praktisch toepassen

Voor adolescenten tot 18 jaar:

In Nederland worden alle meisjes en jongens in het jaar dat zij 10 worden uitgenodigd voor HPV-vaccinatie vanuit het Rijksvaccinatieprogramma.⁴ “Tot de dag vóór je 18e verjaardag kun je bij de GGD terecht voor gratis HPV-vaccinatie,” benadrukt prof. dr. Bekkers.

Voor volwassenen vanaf 18 jaar:⁶

Ongevaccineerde volwassenen kunnen zich alsnog laten vaccineren via hun huisarts of een vaccinatiecentrum. Momenteel worden deze vaccinaties niet vergoed en moeten zij zelf de kosten dragen.

Voor risicogroepen boven 26 jaar:⁶

“De WHO vindt dat er drie vaccins moeten worden toegediend in plaats van twee als er risicofactoren in het spel zijn,” aldus prof. dr. Bekkers. Hij onderbouwt dit met: “Alle studies bij vrouwen boven de 26 jaar met een verhoogd risico op HPV-gerelateerde aandoeningen zijn gedaan met drie doseringen, niet met twee.”

Screening en vaccinatie: het één mag het andere niet uitsluiten

Een cruciaal punt dat prof. dr. Bekkers benadrukt voor in de dagelijkse praktijk: gevaccineerde vrouwen blijven screening nodig hebben.⁴ “Na HPV-vaccinatie komen uitstrijkjes nog steeds veel HPV-positief terug.”

Wat patiënten moeten weten:⁴

Gevaccineerde vrouwen kunnen nog steeds laag- en soms ook hooggradige uitstrijkjes ontwikkelen
De hooggradige uitstrijkjes kunnen het gevolg zijn van een infectie met een HPV-type dat niet in het vaccin zit dat de patiënt ontvangen heeft
Verwijzing naar de gynaecoloog blijft nodig bij hooggradige uitstrijkjes

Prof. dr. Bekkers verwacht dat het screeningsbeleid zal moeten worden aangepast naarmate de vaccinatiegraad hoger wordt: “We zullen veel gevaccineerde vrouwen zien met laaggradige uitstrijkjes, waarvan het risico op HPV-gerelateerde kanker heel erg laag is. Misschien moeten we deze vrouwen niet verwijzen tenzij ze een hooggradig uitstrijkje krijgen.”

Screening blijven stimuleren voor de niet-gevaccineerde populatie

Ondanks de komst van HPV-vaccinatie blijft screening cruciaal voor alle vrouwen, ongeacht of zij gevaccineerd zijn.⁴ Prof. dr. Bekkers deelt dat “de opkomst bij het bevolkingsonderzoek op dit moment rond de 50% ligt, maar sinds zelfafnamesets direct worden toegestuurd aan vrouwen in het jaar dat zij 30 worden, zien we gelukkig een stijging naar 60%.”

Toepassing van praktische adviezen tijdens de voorlichting aan patiënten:

Motiveer actief voor screening
Leg uit dat screening en vaccinatie elkaar aanvullen, niet vervangen
Bespreek zelfafname-optie bij screening-moeheid of praktische belemmeringen

Conclusie: van kennis naar meetbare impact

De weg naar het doel van prof. dr. Bekkers, om baarmoederhalskanker als zeldzame ziekte te hebben in 2040, loopt door via de spreekkamer. “Het belangrijkste is bewustwording van ons als zorgprofessionals. Herken de risicogroepen, bespreek HPV-vaccinatie met ze, en laat de patiënt meebeslissen,” concludeert prof. dr. Bekkers.

Bekijk het volgende artikel en ontdek wanneer vaccinatie boven de 18 jaar zinvol en effectief is.

Lees verder in het volgende artikel

Prof. dr. Ruud Bekkers

Gynaecoloog, Catharina Ziekenhuis en Radboudumc

Ruud Bekkers is een gynaecologisch oncoloog en affiliatie hoogleraar aan de Universiteit Maastricht, gespecialiseerd in onderzoek naar de preventie van gynaecologische kankers. Hij begeleidt onderzoeksprojecten en is medeauteur van meer dan 200 wetenschappelijke artikelen en diverse boeken.